Biłgoraj - Miasteczko Kresowe

czerwiec 2026

Biłgoraj to urokliwe miasto w województwie lubelskim, położone na skraju Roztocza i Puszczy Solskiej. Jest znane z bogatej, wielokulturowej historii, tradycji sitarskich oraz inicjatyw odtwarzających dziedzictwo Kresów.

Biłgoraj został założony w drugiej połowie XVI wieku jako miasto prywatne przez rodzinę Gorajskich (herb Korczak). Prawa miejskie magdeburskie nadał mu król Stefan Batory 10 września 1578 roku we Lwowie. Miasto rozwijało się dzięki handlowi i rzemiosłu, szczególnie sitarstwu (wyrobowi sit), które od XVII wieku stało się jego znakiem rozpoznawczym. Sitarze z Biłgoraja słynęli w całej Polsce i poza jej granicami. Sita stąd trafiały nawet na dwory królewskie. Dziś o tym fakcie przypomina ławeczka z figurą sitarza.

W kolejnych wiekach miasto należało do różnych rodów (m.in. Potockich). W XVIII wieku liczyło już ponad 2 tys. mieszkańców, w tym znaczną społeczność żydowską, która zajmowała się handlem. Biłgoraj był typowym kresowym sztetlem – miasteczkiem o wielokulturowym charakterze (Polacy, Żydzi, czasem wpływy ruskie). XIX i początek XX wieku to okres rozkwitu, przerwany przez wojny światowe i Holokaust. Podczas II wojny światowej miasto mocno ucierpiało. Getto żydowskie zostało zlikwidowane, a w okolicy działał silny ruch partyzancki. Po wojnie Biłgoraj odbudowano, zachowując część drewnianej zabudowy i tradycji.

Słynnym pisarzem związanym z Biłgorajem jest Isaac Bashevis Singer (1902/1904–1991) — laureat Literackiej Nagrody Nobla (1978) za twórczość w jidysz, który spędził tu kilka lat jako nastolatek. W 1917 roku, w czasie I wojny światowej i głodu w Warszawie, matka Batszeba (córka biłgorajskiego rabina) zabrała go (wtedy ok. 13-letniego) i młodszego brata Mosze do domu dziadków w Biłgoraju. Miasto liczyło wtedy ok. 10 tys. mieszkańców, w tym ok. 3,5 tys. Żydów. Było typowym, stosunkowo izolowanym sztetlem – bez kanalizacji i elektryczności, otoczonym lasami Puszczy Solskiej. Singer nasłuchał się tu opowieści chasydzkich, legend o demonach, dybukach, cudach i codziennym życiu pobożnych Żydów. Te historie głęboko ukształtowały jego wyobraźnię i stały się kanwą wielu opowiadań i powieści (Biłgoraj jest prototypem wielu jego sztetli). Mieszkał w starym drewnianym domu dziadka niedaleko synagogi, mykwy i cmentarza. Opisywał rajską wręcz atmosferę: ogrody, ptaki, pola, spokój kontrastujący z wojną. Po wojnie pozostał tu jakiś czas, pisał pierwsze wiersze i opowiadania po hebrajsku, pracował jako nauczyciel, zanim wyjechał do Warszawy, a później do USA (1935). W Biłgoraju stoi jego ławeczka pamiątkowa, a jedna z ulic nosi jego imię.

Dom dziadka Singera (rabina Jakuba Mordechaja Zylbermana) próbował odtworzyć w swojej inwestycji Tadeusz Kuźmiński (1954–2020). Kuźmiński był lokalnym przedsiębiorcą, społecznikiem, wizjonerem i inicjatorem oraz realizatorem Miasteczka Kresowego (Miasteczka na Szlaku Kultur Kresowych). Chciał odtworzyć dawny, wielokulturowy klimat Biłgoraja, ocalić od zapomnienia drewnianą architekturę i tradycje. Projekt rozpoczął w 2005 roku, a obecnie po jego śmierci inicjatywę Kuźmińskiego kontynuują dzieci przedsiębiorcy.

Miasteczko Kresowe (przy ul. Singera) to osiedle na ok. 40 ha położone w dolinie Łady, odtwarzające zabudowę kresowych miasteczek z przełomu XIX/XX w. (część polska, żydowska, prawosławna). To żywe miejsce z domami, rynkiem, potencjałem na usługi i turystykę, idealne na spacery i zdjęcia. Centrum placu zajmuje kopia zabytkowej XVII-wiecznej drewnianej synagogi z Wołpy (obecnie Białoruś, niedaleko Grodna). W przyszłości planowane jest tu Muzeum Żydów Biłgorajskich. Oryginał synagogi uznawano za jedno z najpiękniejszych arcydzieł drewnianej architektury żydowskiej w dawnej Rzeczypospolitej, ale niestety został spalony podczas II wojny światowej. W Biłgoraju odtworzono świątynię na podstawie zachowanej dokumentacji. Wokół placu roztaczają się drewniane budynki, w których siedzibę mają różne firmy (biuro rachunkowe, kardiolog, kawiarnia, itp.). Jeden z budynków jest repliką domu dziadka Singera.

W pobliżu Miasteczka Kresowego jest oddział Muzeum Ziemi Biłgorajskiej (Zagroda Sitarska). To skansen z autentyczną chatą sitarską z 1810 roku, warsztatem i narzędziami. Niestety mimo napisu na bramie, że czynny w sezonie turystycznym od 9:30 podczas naszej wizyty pod koniec maja był zamknięty. Czyżby Biłgoraj ograniczał sezon do wakacji?

Mimo znanego utworu z charakterystycznym refrenem „To jest ładna, to jest ładna biłgorajsko nuta! Piejo kury, piejo! Ni mają koguta...” żadnych związków z Biłgorajem nie miał Grzegorz Ciechowski.

Będąc w Biłgoraju zajrzyjcie do zabytkowego późnobarkowego Kościoła Wniebowzięcia NMP. Wewnątrz znajduje się pamiątkowa tablica upamiętniająca ks. Józefa Chmielewskiego – „biłgorajskiego Maksymiliana Kolbe”. Gdy 16 czerwca 1940 aresztowano proboszcza ks. Czesława Koziołkiewicza, ksiądz Józef Chmielewski dobrowolnie zgłosił się do Gestapo, aby zamienić się z proboszczem i umożliwić mu uwolnienie. Został aresztowany 19 czerwca 1940 roku, a w konsekwencji trafił do miemieckiego obozu koncentracyjnego w Dachau. Tam zginął.

W ogrodzeniu kościoła stoi zabytkowa kolumnowa kapliczka z 1699 roku. To jeden z najstarszych i najważniejszych zabytków sakralnych miasta.

Inny zabytkowy kościół - dawny zespół klasztorny franciszkanów jest związany z objawieniami św. Marii Magdaleny (stąd obecna nazwa), które miały miejsce na początku XVII wieku. Kaplica powstała w 1604 roku z fundacji Jana Zamoyskiego, a kościół w 1644 roku. Obecna murowana świątynia pochodzi z lat 1921–1928.

Biłgoraj to idealne miejsce na spokojny, refleksyjny weekend – połączenie historii, natury (Roztocze niedaleko) i unikalnej atmosfery kresowego miasteczka. Warto połączyć wizytę z Szczebrzeszynem czy Zwierzyńcem.

Informacje praktyczne:

Muzeum Ziemi Biłgorajskiej (ul. Kościuszki 87) jest otwarte poniedziałek-czwartek 9:00-16:00, piątek 9:00-17:00, a w soboty i niedziele od listopada do kwietnia 12:00-17:00. Bilet ulgowy kosztuje 8 zł, a normalny 10 zł. We wtorki wstęp wolny.

Zwiedzanie synagogi w Miasteczku Kresowym oraz Domu Singera wyłącznie po umówieniu. Aktualne informacje o zwiedzaniu (godziny, rezerwacje) znajdziesz na miasteczkokresowe.pl lub kontaktując się z biurem (+48 794 519 193).

Co roku odbywa się w Biłgoraju Festiwal Śladami Singera (lipiec/sierpień) – impreza z wykładami, spacerami literackimi, koncertami i spotkaniami.

Lokalizację obiektów przedstawiamy w linku oraz na mapie zamieszczonej poniżej.