marzec 2023

To miasto po raz pierwszy odwiedziliśmy kilkanaście lat temu. Już wtedy zwróciliśmy uwagę na piękne położenie, mury obronne okalające starówkę i rozciągające się wzdłuż murów planty.

Ostatnio ponownie w jednym z klimatycznych pensjonatów sąsiadujących z warownymi murami zatrzymaliśmy się na kilka dni i mieliśmy okazję nacieszyć się urokiem tego wspaniałego miasteczka. Chełmno liczy obecnie ok. 20 tysięcy mieszkańców. Przez ostatnie kilkanaście lat miasto postawiło na turystów, ale mimo wakacji i słonecznej pogody nie widzieliśmy tłumów. Ma to jednak dobre strony. Ceny były przystępne, a miejsca w restauracjach znaleźliśmy bez problemu.

W budynku ratusza mieści się muzeum z ekspozycją poświęconą jednemu z najwybitniejszych chirurgów na świecie - Ludwikowi Rydygierowi. Rynek otoczony zabytkowymi kamienicami i potężne średniowieczne świątynie stanowią niezwykłą atrakcję turystyczną. Niektóre z kościołów nie pełnią już funkcji sakralnych, ale wszystkie są otwarte i udostępnione do zwiedzania.

Ludwik Rydygier jako pierwszy na świecie przeprowadził operację resekcji żołądka z nowotworem. Jego metoda jest stosowana do dziś. W Chełmnie znajduje się budynek dawnej kliniki, w której pracował. Sam obiekt jest zaniedbany, a o dawnej obecności w niej wybitnego chirurga informuje umieszczona na nim pamiątkowa tablica. Rydygier urodził się w pobliżu Chełmna. Tu chodził do gimnazjum i tu się ożenił. Po latach pracy w tym mieście odsprzedał klinikę swojemu uczniowi, a sam ruszył do Krakowa i Lwowa, gdzie nadal operował oraz wykładał na medycznych uczelniach. Pochowany jest we Lwowie. Portret chirurga wśród studentów namalował Leon Wyczółkowski. Ten obraz, który można oglądać w miejskim ratuszu, posłużył do wykonania pomnika Rydygiera stojącego na plantach.

Tuż przy murach obronnych znajdziemy mały park miniatur zamków krzyżackich. Można obejrzeć rekonstrukcje kilkunastu warowni (bezpłatnie). Niestety nie przedstawiono aktualnych fotografii tych obiektów. Na jednej z makiet pokazano jedynie wycinek zamku malborskiego, co nie odwzorowuje autentycznej potęgi tej warowni.

Z miasta roztacza się „najpiękniejszy widok na Świecie”🙂. Nie chodzi jednak o kulę ziemską, a okoliczne miasto i zamek Świecie.

Miasto ma bogatą historię, której początek sięga roku 1228. Osada chełmińska była często atakowana, co w konsekwencji doprowadziło do tego, że Konrad Mazowiecki postanowił sprowadzić na ten teren rycerzy z zakonu krzyżackiego. Dla Chełmna było to jedno z najważniejszych wydarzeń w jego całej historii. Krzyżacy szybko uporawszy się Prusami, przystąpili do budowania swego państwa. W 1232 roku po kolejnym pożarze w grodzie postanowiono nie odbudowywać go, obrano za to nową lokalizację na wzgórzu w dzisiejszej wsi Starogród. Chełmno przeznaczono na stolicę tworzącego się państwa krzyżackiego, Zakon przystąpił do budowy zamku, w którym do połowy XIII w. mieściła się siedziba I Komturii. 28 XII 1233 roku wielki mistrz Herman von Salza i pruski mistrz Herman Balk wystawili dla Chełmna dokument lokacyjny, tzw. Przywilej Chełmiński, który stał się podwaliną dla powstajacego Chełmna, a także sąsiedniego Torunia. wielu innych miast. 1 X 1251 r. Mistrz Eberhard von Sayn odnowił dokument lokacyjny (dokument z roku 1233 spłonął w pożarze miasta). W XIII i XIV wieku wybudowano większość budowli, które możemy oglądać do dziś.

Do końca XIV w. wzniesiono monumentalne budowle sakralne: kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (Fara), kościół św. Piotra i Pawła wraz z klasztorem, którym opiekowali się dominikanie, kościół św. Jakuba i Mikołaja z klasztorem założonym przez franciszkanów, kościół i klasztor założony przez siostry cysterki (benedyktynki). W sąsiedztwie Bramy toruńskiej pobudowano kościół Ducha Św. wraz z przylegającym do niego szpitalem, niedaleko wybudowano kaplicę św. Marcina. Przed Bramą Sukienniczą istniał kościół św. Jerzego ze szpitalem, który spełniał miejsce odosobnienia dla trędowatych. Na rynku oprócz domu kupieckiego stał ratusz. Podzielone na kwadratowe bloki Chełmno nigdy nie zostało zabudowane w całości - na części terenów, przylegających do murów obronnych, znajdowały się ogrody.

Chełmno przystąpiło do Hanzy, planowano założyć tu także uniwersytet. W XV wieku w wyniku wojen i okupacji miasto podupadło. W XVI wieku król polski przekazał władzę biskupom. Przebudowano część miasta w stylu renesansowym (ratusz, kaplica przy Bramie Grudziądzkiej, kamienice), wyremontowano mury obronne, lecz Chełmno już nigdy nie odzyskało wcześniejszego znaczenia. Do końca XVI wieku w wyniku działań kontrreformacyjnych biskupa chełmińskiego, niekatolicka część społeczeństwa (głównie znacząca grupa kupców niemieckich) opuściła miasto. W XVII i XVIII wieku liczne wojny, kontrybucje nakładane przez kolejne wojska zubażały Chełmno coraz bardziej, miasto dziesiątkowały epidemie i zaraza. Ożywieniu uległy ruchy imigracyjne, do miasta napływali osadnicy głównie ze Szkocji i Holandii.

Po I Rozbiorze Polski Chełmno zostało zajęte przez Prusaków. Pod pruskimi rządami i próbami zniemczania ludności polskiej, ożywiły się ruchy patriotyczne. Miasto gospodarczo się rozwijało. W 1920 roku wyzwolone przez gen. Józefa Hallera, po 150 latach niewoli, Chełmno odzyskało niepodległość.

Ciekawa jest historia herbu Chełmna. Sięga ona XIII wieku, a pierwszy wizerunek przedstawiał rycerza na koniu pod baldachimem, trzymającego chorągiew Chełmna (ew. ziemi chełmińskiej). Fale na nim przedstawione pokazują wzgórza chełmińskie lub też trzy rzeki ograniczające historyczną ziemię chełmińską tj. Wisłę, Drwęcę i Osę, a nad nimi symbol stolicy górującej nad całą tą ziemią. W kolejnych stuleciach herb został przekształcony i odzwierciedlał położenie miasta na dziewięciu wzgórzach. Obecny herb stanowi dziewięć pagórków, na których położone jest miasto, oraz wpisany w nie krzyż maltański będący symbolem chrześcijaństwa. Nad nimi znajduje się złota korona, a pod widnieją trzy fale rzeczne symbolizujące Wisłę.

Na jednej ze ścian ratusza pomiędzy oknami wisi żelazny pręt. Pośrodku wyryty jest napis: Culmer Ruthe. To średniowieczny wzorzec miary. Pręt służył w XIII wieku do zakładania miast na tzw. surowym korzeniu, czyli od podstaw, na terenie dotąd niezamieszkałym. Pręt miał 4,35 metra długości. Dzielił się na łokcie i stopy. Dziesięć prętów dawało 1 sznur. Pręt chełmiński był podstawową jednostką długości był w całych Polskich (Królewskich) Prusach. Zakładane z jego pomocą miasto było wzorcem dla ponad 220 miast Polski. W nowych miastach przyjęto szachownicowy układ ulic, przecinających się pod kątem prostym i dzielących miasto na kwartały. Ulicom nadano szerokość 2,5 pręta, czyli ok. 11 metrów. Większa część kwartałów chełmińskich ulic to kwadraty o boku 2 sznurów.

Codziennie o godz.11.59 z wieży ratuszowej rozlega się miejski hejnał.

Miasto nas zauroczyło. Na niewielkiej powierzchni zgromadzono mnóstwo średniowiecznych zabytków. Urok starówki, spacer wzdłuż murów obronnych po plantach i obcowanie z historią zachęcają, aby tu wrócić.

Informacje praktyczne:

W pobliżu znajduje się Jezioro Starogrodzkie z kąpieliskiem i polem namiotowym, więc zwiedzanie starych murów można połączyć z wypoczynkiem nad wodą. W samym Chełmnie jest kilka obiektów noclegowych o różnym standarcie. My mieszkaliśmy w "Hoteliku" tuż obok murów miejskich- wrażenia pozytywne.

Chełmno jest prezentowano jako "miasto zakochanych". Symboli takich znajdujemy tu wiele. W Dniu Św. Walentego podobno zjeżdżają tłumy, na rynku odbywają się imprezy i koncerty. My z pewnością tu wrócimy, ale za tłumem nie tęsknimy, więc zrobimy to w innych dniach. Jeśli będziecie chcieli przyjechać w tym terminie to zadbajcie o wcześniejszą rezerwację noclegu

W mieście jest aż osiem kościołów średniowiecznych. Nie wszystkie są czynne, ale wszystkie można zwiedzać. Na wieży kościoła farnego jest urządzona platforma widokowa. W ratuszu miejskim jest muzeum regionalne, a wybitną postacią, która jest związana z Chełmnem jest Ludwik Rydygier - chirurg, który jako pierwszy na świecie wykonał operację usunięcia żołądka z nowotworem. Na budynku, w którym pracował lekarz jest umieszczona pamiątkowa tablica.

Tuż przy murach miejsckich jest kilkanaście miniatur zamków krzyżackich - wstęp wolny.

Trasę między Chełmnem, a Jeziorem Starogrodzkim przedstawiamy w linku oraz na mapie zamieszczonej poniżej.