Chochołów – wieś „żywy skansen”

grudzień 2023

Będąc w Zakopanem koniecznie trzeba się wybrać do Chochołowa, aby zobaczyć przepiękną drewnianą zabudowę. Wiele chat stojących wzdłuż drogi wyglądem przypomina te, które często spotykamy w skansenach. Zgodnie z miejscowym zwyczajem są one dwa razy w roku myte z zewnątrz wodą z mydłem (na Boże Ciało oraz Wielkanoc). Ciekawostką jest budynek nr 24. „Chałupa z Jednej Jedli” należy do Anny Styrculi, a ściany domu wykonano z jednego pnia jodły.

Chochołów jest osadą położoną ok. 750 metrów n.p.m. Mieszka tu ok. 1300 osób. Położony jest w dolinie Czarnego Dunajca. To wieś królewska, której początki sięgają połowy XVI wieku. Sołtysem był wtedy Bartłomiej Kluska zwany Chochołowskim, a przywilej ten nadał mu w 1592 roku król Zygmunt III.

Oryginalne góralskie chałupy to większość zabudowy Chochołowa. Jedna z nich, położona naprzeciw murowanego kościoła po drugiej stronie drogi mieści Muzeum Powstania Chochołowskiego. Niestety podczas naszej wizyty było zamknięte, więc mamy powód, aby wrócić do tej urokliwej miejscowości.

A powstanie lokalnego muzeum to konsekwencja wydarzeń, które miały tu miejsce 21 lutego 1846 roku. Powstanie chochołowskie (gwarowo „poruseństwo”) było zbrojnym wystąpieniem górali z Chochołowa, Cichego, Dzianisza i Witowa przeciwko władzom austriackim. „Insurekcja pod Tatrami” została zorganizowana przez Jana Kantego Andrusikiewicza (nauczyciela i organistę), Juliana Goslara (poetę) oraz księży: Józefa Leopolda Kmietowicza z Chochołowa, Michała Głowackiego z Poronina i Michała Janiczaka z Szaflar. Jednym z bardziej znanych uczestników powstania był Jan Krzeptowski zwany Sabałą. .

Powstanie zostało przygotowane przez Towarzystwo Demokratyczne z Ludwikiem Mierosławskim na czele, a w Galicji odpowiadał za nie młody, 24-letni Edward Dembowski. Miało być częścią ogólnonarodowego powstania, które zostało odwołane. Górale nie otrzymali informacji na czas, a prowadząc spór o grunty z ziemianinem Kajetanem Borowskim, który podczas sporu był wspomagany przez władzę austriacką, łatwo dali się przekonać do buntu.

Trzydziestu powstańców z księdzem Kmietowiczem i organistą Andrusikiewiczem na czele zdobyli posterunek straży finansowej w Chochołowie. Tam zdobyli broń, która pozwoliła im zająć komorę celną w pobliskiej Suchej Górze. Górale zniszczyli słupy graniczne, porąbali cesarskiego orła, a później zdobyli podstępem posterunek straży skarbowej w Witowie. Tej samej nocy zarekwirowali jeszcze broń z nadleśnictw w Witowie i w Kościelisku.

Niestety „poruseństwo” szybko stłumiły oddziały straży z Nowego Targu oraz inni górale (z Czarnego Dunajca). Powstańców osadzono w więzieniach w Spielbergu, Kufsteinie i Wiśniczu, ale po jakimś czasie zwolniono ich ze względu na kolejne rozruchy podczas Wiosny Ludów w 1848 roku.

Powstanie chochołowskie traktuje się jako część powstania krakowskiego z 1846 roku. Na pamiątkę tych wydarzeń postawiono w Chochołowie figurę św. Jana Nepomucena, którą celowo ustawiono tyłem do wsi Czarny Dunajec. Czy do dziś przetrwały w pamięci dawne krzywdy? No cóż, spróbujcie dopytać 🙂. Fani skoków narciarskich z pewnością kojarzą nazwisko Roberta Matei, który pochodzi z Chochołowa.
W październiku 2018 roku w w zabytkowym, drewnianym budynku z przełomu XVIII i XIX wieku, w którym funkcjonował Ośrodek Zdrowia utworzono Muzeum Torfowisk.

W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonowała placówka Straży Granicznej. Po drugiej wojnie do 21 grudnia 2007 roku z kolei funkcjonowało tu polsko-słowackie przejście graniczne Chochołów – Suchá Hora.

Chochołów to wieś, która jest żywym skansenem. Stuletnie góralskie chałupy ustawione szczytami do drogi, tworzą układ wsi zwany ulicówką. Koniecznie powinniście to zobaczyć.

Informacje praktyczne:

Muzeum Powstania Chochołowskiego ( Zagroda Bafiów) to filia Muzeum Tatrzańskiego. Jest czynne środa-niedziela 10-14, poniedziałek i wtorek nieczynne. Bilet normalny kosztuje 8 zł, ulgowy 4 zł. W niedziele wstęp wolny. Zwiedzanie trwa ok. pół godziny.

Muzeum Torfowisk jest czynne od wtorku do soboty w godzinach: 10-18. Bilet normalny 12 zł, ulgowy 8 zł.

Lokalizację obiektów przedstawiamy w linku oraz na mapie zamieszczonej niżej.