Chrzęsne i malarskie inspiracje Podkowińskiego

sierpień 2023

Na północny wschód od Warszawy znajduje się niewielka miejscowość Chrzęsne. Jeśli tu nie byliście koniecznie musicie nadrobić zaległości. Byliśmy tam kilkukrotnie i za każdym razem odkrywamy coś nowego. W tamtejszym pałacu poza ładnymi wnętrzami odnajdziecie wystawę związaną z Cyprianem Kamilem Norwidem oraz Władysławem Podkowińskim.

W Chrzęsnem, o czym niewiele osób wie, znajduje się najstarszy obiekt pałacowy na Mazowszu ( rok budowy 1635). Tajemnicą poliszynela jest to, że synem cara Aleksandra II był Zygmunt Karski senior (mąż właścicielki pałacu Wincentyny z domu Koskowskiej). Czy tak było rzeczywiście? Odszukajcie zdjęcia i zwróćcie uwagę na podobieństwo.

Z pewnością w tym pałacu mieszkał znany malarz Władysław Podkowiński. Zakochany w zamężnej Ewie Kotarbińskiej stworzył dzieło "Szał", które później publicznie zniszczył w warszawskiej Zachęcie. O tych i i innych historiach można się dowiedzieć odwiedzając pałac w Chrzęsnem (otwarty w tygodniu oraz w każdą pierwszą sobotę miesiąca).

Jest tu też ekspozycja związana z Norwidem, który mieszkał w okolicznych Głuchach, a jego rodzice brali ślub w pobliskim kościele w Sulejowie.

Pałac w Chrzęsnem od lat przyciągał artystów. Właściciele chętnie gościli u siebie malarzy i twórców z Warszawy, którzy znajdowali tu odpowiednie towarzystwo, klimat i nieco odpoczynku od wielkomiejskiego gwaru stolicy.

Wakacje spędzał tu znany impresjonista Władysław Podkowiński. Przejeżdżając przez pobliską Mokrą Wieś zwróćcie uwagę na stawy uwiecznione przez malarza na obrazie. Artysta przebywał tu na zaproszenie Juliana Maszyńskiego wiosną 1891 roku.

Powstało tu wiele dzieł: „W ogrodzie”, „W agreście”, „Łubin w słońcu”, „Mokra Wieś”, „Dziewczynka na tle ogrodu (Bronisia)”, „Sad w Chrzęsnem”, „Spotkanie”.

Jednak najbardziej znanym i jednocześnie otoczonym aurą skandalu obyczajowego dziełem Władysława jest „Szał uniesień”. Obraz ma imponujące rozmiary (ponad 3 metry wysokości), a inspiracją do jego namalowania była właścicielka pałacu w Chrzęsnem.

W marcu 1894 roku obraz został wystawiony w Zachęcie. Tłumy widzów odwiedziło galerię (mówi się o 12 tysiącach), aby po kilku tygodniach dowiedzieć się, że twórca dzieła przybył na wystawę i sam je zniszczył. Podkowiński podobno wszedł na drabinę i pociął swój obraz nożem.

Jak zwykle przy takiej okazji pojawiło się mnóstwo teorii i niewyjaśnionych tłumaczeń takiego postępowania. Sam Podkowiński nigdy nie wyjawił jednoznacznie przyczyn swojego czynu. Przyjaciel malarza Henryk Jasieński wspomniał, że artysta w kimś się kochał i przeżył zawód miłosny…

Pojawiły się domysły, kim była kobieta, która najpierw była natchnieniem do namalowania obrazu, a później doprowadziła do jego zniszczenia.

Z pewnością była to kobieta związana z rodziną Koskowskich z Chrzęsnego. Najczęściej wymienia się Ewę Kotarbińską, żonę przyjaciela i dobroczyńcy malarza, Miłosza Kotarbińskiego. Była ona starsza od malarza o jedenaście lat, ale urodą i obyciem mogła wzbudzić miłość u młodego artysty.

Prawdopodobnie w 1892 roku na wakacjach w Chrzęsnem Podkowiński w rozmowie z Ewą Kotarbińską usłyszał, że nigdy jej nie zdobędzie.

Kolejne wakacje malarz spędził już w innym miejscu, a kontakty z Maszyńskimi zostały zerwane. Podkowiński chorował na gruźlicę i młodo, bo mając jedynie 29 lat umarł w 1895 roku.

W pobliskich Postoliskach na cmentarzu można odnaleźć groby właściciela Chrzęsnego Wincentego Koskowskiego (grób z charakterystyczną rzeźbą anioła na płycie) oraz jego rodzonego brata, do którego należały dobra w Mokrej Wsi.

Inną ciekawą postacią związaną z Chrzęsnem, jest syn Wincentyny Koskowskiej i Zygmunta Karskiego. Zygmunt Karski (syn) był poetą z grupy skamandrytów. W 1922 roku wydał tomik wierszy, ale został on nieprzychylnie przyjęty przez krytyków. To zniechęciło go do pisania przez wiele lat. Jarosław Iwaszkiewicz w mowie pogrzebowej twierdził, że jego poezja, podobnie jak utwory Norwida, zostanie doceniona po śmierci. Niestety pamięć o dokonaniach literackich Zygmunta Karskiego nie przetrwała próby czasu.

Informacje praktyczne:

Pałac jest dostępny dla turystów od wtorku do piątku w godzinach 8-16, a w soboty 11-16. Wewnątrz jest ciekawie przedstawiona hologramem historia Cypriana Kamila Norwida oraz dzieje właścicieli pałacu.

W pobliżu pałacu rozciąga się niewielki park, w którym znajdziemy informacje związane z pobytami w tym miejscu Władysława Podkowińskiego. Ostatnio odsłonięto również pomnik malarza.

Samochód można zaparkować w pobliżu parku na bezpłatnym parkingu.

Lokalizację pałacu pokazujemy w linku oraz na mapie zamieszczonej niżej.