Pomnik „Rzeź Wołyńska” w Domostawie – symbol pamięci i kontrowersji

lipiec 2026

W małej miejscowości Domostawa ( powiat niżański), tuż przy drodze ekspresowej S19 (Via Carpatia), stoi jeden z najbardziej poruszających i dyskusyjnych pomników w Polsce – „Rzeź Wołyńska” autorstwa Andrzeja Pityńskiego.

Odsłonięty 14 lipca 2024 roku w 81 rocznicę kulminacji zbrodni wołyńskiej, monument upamiętnia ofiary ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów (UPA i OUN) na Polakach na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej.

Pomnik powstał na zamówienie Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce (SWAP). Został odlany w brązie w Gliwickich Zakładach Urządzeń Technicznych w 2018 roku (niektórzy podają 2017).

Andrzej Pityński osobiście nadzorował prace w odlewni. Monument waży 14 ton, a wraz z cokołem mierzy około 20 metrów wysokości. Finansowanie budowy cokołu, transportu i adaptacji terenu odbyło się dzięki zbiórkom społecznym w Polsce i wśród Polonii – bez środków publicznych.

Kamień węgielny wmurowano 10 lipca 2022 roku, wraz z ziemią z miejsc kaźni na Wołyniu. Społeczny Komitet Budowy Pomnika, którego prezesem jest Zbigniew Walczak (były wójt gminy Jarocin), kierował całym przedsięwzięciem. Komitet Honorowy wspierał m.in. ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski.

Uroczyste odsłonięcie odbyło się 14 lipca 2024 roku. Wcześniej pomnik czekał kilka lat w odlewni na ostateczną lokalizację. Rzeźba przedstawia stylizowanego Orła w koronie (nawiązanie do polskiego godła), którego korpus tworzą płomienie. Na skrzydłach wyryto nazwy miejscowości, w których doszło do mordów. W piersi orła wycięto krzyż, w którym umieszczono tryzub (ukraiński symbol) z nabitym nań dzieckiem. U podstawy znajdują się dramatyczne sceny: rodzina w płomieniach oraz głowy dzieci nabite na sztachety płotu.

Autor chciał, by pomnik w drastyczny sposób oddawał okrucieństwo zbrodni – masowych mordów, gwałtów, tortur i palenia żywcem, których ofiarą padło według szacunków nawet ok. 100 tys. Polaków.

Pomnik od początku budził skrajne emocje ze względu na drastyczną ikonografię (szczególnie motyw dziecka na tryzubie). Wiele samorządów odmówiło jego przyjęcia: Rzeszów, Jelenia Góra, Stalowa Wola, Toruń, Kielce i inne. Gmina Jarocin, a konkretnie inicjatywa Zbigniewa Walczaka, była jedyną, która wyraziła zgodę po latach poszukiwań. Lokalizacja przy ruchliwej trasie Via Carpatia (S19, MOP Bukowa kier. Rzeszów) zapewnia ogromną widoczność dla tysięcy kierowców codziennie. Miejsce leży na pograniczu województw lubelskiego i podkarpackiego, w pobliżu historycznych Kresów. W przyszłości planowana jest Ściana Pamięci z nazwami miejscowości oraz elementy edukacyjne (muzeum, ośrodek badawczy) na hektarowej działce. Autor zaakceptował lokalizację w Domostawie już w 2018 roku.

Krytycy zarzucali Pityńskiemu zbyt brutalny przekaz i potencjalne szkody dla relacji polsko-ukraińskich. Zwolennicy podkreślali, że zbrodnie były równie drastyczne i że pomnik ma walor edukacyjny oraz oddaje hołd ofiarom, a nie wzywa do zemsty.

W sierpniu 2025 roku pomnik został zdewastowany – namalowano na nim banderowską flagę i napis „Sława UPA”. Sprawców poszukiwano, ale nie znaleziono.

Andrzej Pityński nie doczekał odsłonięcia. Zmarł w 2020 roku. Rzeźbiarz uzależnił swój pochówek w Polsce (w miejscowości Ulanów nieopodal Domostawy) od postawienia pomnika w kraju.

Artysta był jednym z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy XX/XXI wieku, kawalerem Orderu Orła Białego, absolwentem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Od 1974 roku mieszkał i tworzył w USA (głównie Nowy Jork). Specjalizował się w pomnikach historycznych o silnym, ekspresyjnym wyrazie. Jego najsłynniejsze dzieło to Pomnik Katyński w Jersey City (1991).

Pomnik w Domostawie stał się symbolem nie tylko pamięci o Wołyniu, ale też oporu wobec „poprawności politycznej”. To mocne wezwanie: „Nie o zemstę, lecz o pamięć i prawdę wołają ofiary.” Dla wielu Polaków stał się ważnym punktem na mapie pamięci narodowej.

Informacje praktyczne:

Pomnik stoi przy MOP Bukowa na S19 (kierunek Rzeszów/Lublin). Bardzo łatwy dojazd – duży parking przy miejscu obsługi podróżnych.

Współrzędne GPS: ok. 50°36′47,7″N 22°17′17,5″E.

Można go zobaczyć przez cały rok, ale najlepiej w okolicach 11 lipca (rocznica „Krwawej Niedzieli”). Miejsce jest otwarte i dostępne 24 godziny na dobę przez cały tydzień.

W pobliskim Ulanowie przy ul. Bielinieckiej 10 znajduje się Muzeum Rzeźby Andrzeja Pityńskiego. Kontakt do kustosza: Bartłomiej Pucko – tel. 784 125 787, Gminne Centrum Kultury w Ulanowie – tel. 15 876 30 14. Wizytę najlepiej umówić telefonicznie.

Lokalizację pomnika przedstawiamy w linku oraz na mapie zamieszczonej niżej.