Górki Wielkie

marzec 2023

Wędrując po Polsce w różnych częściach kraju, natykamy się na ślady rodziny Kossaków. W Dziedzince k. Białowieży zetknęliśmy się z Simoną Kossak. W miejscowości Poryte w pobliżu Łomży odwiedziliśmy kościół w którym ślub brał Wojciech Kossak, a na cmentarzu znajduje się grób Simony. W Krakowie również odwiedziliśmy miejsca związane z tą rodziną. Tym razem wybraliśmy się pod południową granicę, w okolice Cieszyna, do miejscowości Górki Wielkie.

Tu znajduje się Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiej. Mieści się w domku ogrodnika dawnego majątku Kossaków. Jest to dom, w którym zamieszkali Zofia i Zygmunt Szatkowscy po powrocie z Anglii w 1957 roku. Mały budynek usytuowany pomiędzy parkiem a sadem, po zachodniej stronie dworu, wymagał remontu i dostosowania do potrzeb pisarki, jej dzieci i wnuków, które przyjeżdżały na wakacje zza granicy. Skromny dom promieniował energią, życzliwością i otwartością.

W domku znajduje się mnóstwo przedmiotów, wyposażenia, pamiątek i obrazów po rodzinie Kossaków. Niestety, w środku nie można wykonywać zdjęć. 9 kwietnia 1968 roku umiera tu Zofia Kossak. Aby ocalić od zapomnienia twórczość i miejsce, w którym żyła i pracowała wielka powieściopisarka, Zygmunt Szatkowski utworzył w domku ogrodnika muzeum biograficzne zmarłej żony. W 1973 roku stało się ono Oddziałem Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie. Wyposażenie Muzeum stanowią w większości eksponaty przekazane przez Zygmunta Szatkowskiego i jego dzieci na rzecz skarbu państwa oraz rodzinne depozyty. Do cennych eksponatów Muzeum należały rodzinne portrety pędzla Juliusza i Wojciecha Kossaków; niestety, część została skradziona w 1993 roku i dotychczas w większości pozostała nieodnaleziona. Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiej w Górkach Wielkich jest jedynym muzeum poświęconym osobie wywodzącej się z niepospolitego rodu Kossaków.

Rodzinna posiadłość, tzw. Dwór Kossaków (a obecnie Centrum Kultury i Sztuki "Dwór Kossaków"), został w czasie wojny zniszczony i dlatego pisarka po powrocie do Górek Wielkich musiała zamieszkać w jedynym ocalałym budynku - domku ogrodnika. Obok znajduje się schronisko młodzieżowe Koss, prowadzone przez wnuczkę Zofii Kossak Annę Fenby-Taylor.

Z pomocą unijnych funduszy ruiny spalonego w ostatnich dniach II wojny światowej dworu zostały wyeksponowane, a wewnątrz dawnej posiadłości Kossaków znalazły się multimedialne urządzenia, dzięki którym można posłuchać wspomnień Zofii Kossak i jej córki - Anny Bugnon-Rosset, obejrzeć zdjęcia oraz fototapety i eksponaty, związane z życiem i twórczością pisarki oraz jej rodziny. Zwiedzanie dworu jest bezpłatne, a na miejscu można zakupić książki napisane przez Zofię Kossak.

Zofia Kossak była córką Tadeusza Kossaka (brata bliźniaka Wojciecha) i Anny Kisielnickiej-Kossakowej, siostrą stryjeczną satyryczki Magdaleny Samozwaniec, poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i malarza Jerzego Kossaka oraz wnuczką Juliusza Kossaka. W większości publikacji jako data jej narodzin figuruje rok 1890; po dotarciu do nieznanych wcześniej dokumentów okazało się, że przyszła na świat rok wcześniej. Zgodnie z tradycją rodzinną w latach 1912–1913 studiowała malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, a potem rysunek w École des Beaux-Arts w Genewie. W 1915 roku wyszła za mąż za Stefana Szczuckiego i zamieszkała z mężem w Nowosielicy na Wołyniu. Tam, w 1916 roku, na świat przyszedł ich pierwszy syn Juliusz, a rok później, Tadeusz. Tam też, w 1917 roku, przeżyła z rodziną okres krwawych wystąpień chłopskich oraz najazd bolszewicki. Spisane wspomnienia z tego okresu, wydane w 1922 roku pod tytułem "Pożoga", były jej właściwym debiutem literackim.

W 1923 r., po śmierci męża we Lwowie, autorka przeniosła się z synami do rodziców. Zamieszkała we wsi Górki Wielkie na Śląsku Cieszyńskim. 14 kwietnia 1925 ponownie wyszła za mąż, za młodszego od niej o siedem lat oficera WP Zygmunta Szatkowskiego. W 1926 na świat przyszedł jej trzeci syn, Witold Szatkowski, a umarł pierworodny, Juliusz Szczucki. W 1928 urodziła córkę, Annę Szatkowską. Rodzinne groby można znaleźć na parafialnym cmentarzu w Górkach Wielkich i zamieszczamy je na zdjęciach.

W 1937 została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Istotnym dziełem Zofii Kossak był cykl wydanych w latach 1936–37 powieści historycznych z okresu wypraw krzyżowych: "Krzyżowcy", "Król trędowaty" i "Bez oręża".

W 1939 Zofia Kossak-Szczucka opuściła Górki Wielkie i przeniosła się do Warszawy. W stolicy zaangażowała się w działalność konspiracyjną i charytatywną.

W sierpniu 1942 roku opublikowała swój protest. We wrześniu 1942, wraz z Wandą Krahelską, powołała Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom, przekształcony wkrótce w Radę Pomocy Żydom „Żegota” (za tę działalność, w 1982 roku odznaczona została medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”). W roku 1943 w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz zginął jej drugi syn, Tadeusz Szczucki. Została przypadkowo aresztowana 27 września 1943 roku przez patrol uliczny i 5 października 1943 wywieziona do KL Auschwitz-Birkenau. W 1944 została przewieziona do Warszawy, na Pawiak i skazana na śmierć. Dzięki staraniom władz podziemia została uwolniona w końcu lipca. Wzięła czynny udział w powstaniu warszawskim.

Po upadku powstania, do 1945 r. przebywała w Częstochowie. Tam opisała swoje wspomnienia z obozu w książce "Z otchłani". W 1945 wyjechała do Londynu, tam jesienią przyjęła funkcję kierownika delegatury warszawskiego Polskiego Czerwonego Krzyża w Londynie i pozostała na przymusowej emigracji. Została bardzo źle przyjęta przez dużą część polskiej emigracji, była publicznie nazywana agentką komunistyczną. Przez 12 lat wspólnie z mężem gospodarowała na farmie Trossell w Kornwalii, kontynuując pracę pisarską.

Na Zachodzie jej twórczość cieszyła się rosnącą popularnością, książki trafiały na listy bestsellerów, a powieść "Bez oręża" znalazła się na czele Book of the Month w Stanach Zjednoczonych. W Polsce, w 1951 roku, wszystkie jej utwory zostały objęte cenzurą i podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek. Jednak po okresie stalinizmu jej książki były ponownie masowo wydawane w PRL-u.

Wróciła do kraju w 1957 roku. Z Warszawy przeprowadziła się do Górek Wielkich w 1958 roku, zamieszkała w „Domku Ogrodnika”. Jako publicystka współpracowała przede wszystkim z prasą katolicką. W 1964 była jedną z sygnatariuszek listu 34, w którym przyłączyła się do protestu pisarzy w obronie swobody wypowiedzi.W 1966 roku odmówiła przyjęcia Nagrody Państwowej I Stopnia w dziedzinie kultury i sztuki za wybitne osiągnięcia w dziedzinie powieści historycznej. Jako powód odmowy pisarka podała zatrzymanie przez milicję kopii obrazu Matki Bożej Częstochowskiej peregrynującej po Polsce w ramach obchodów milenijnych.

Zmarła 9 kwietnia 1968 w Bielsku-Białej. Pochowana jest w Górkach Wielkich.

Informacje praktyczne:

Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiej jest czynne wtorek-czwartek oraz w soboty 9-15, a w niedzielę 10-14. Nieczynne w poniedziałki i piątki. W małych salkach zgromadzono wiele obrazów Kossaków, Wyczółkowskiego, Witkacego. Po kradzieży, która miała miejsce jakiś czas temu nie można w środku wykonywać zdjęć.

Tuż obok w Dworze Kossaków przedstawiono wiele zdjęć rodzinnych. Można tam też kupić książki Zofii Kossak - Szczuckiej. Wstęp bezpłatny, ale widzieliśmy informację na stronie, że tymczasowo jest zamknięty, więc prosimy o sprawdzenie przed wyjazdem.

Lokalizację pokazujemy w linku oraz na mapie zamieszczonej niżej.