grudzień 2023

Mając ograniczony czas w drodze na południe Polski zastanawialiśmy się, do którego z dwóch bunkrów pojechać: Jelenia czy Konewki? Ostatecznie zdecydowaliśmy się na ten drugi ze względu na funkcjonującą od 2005 roku turystyczną trasę podziemną.

Budowa schronów w Konewce i Jeleniu była następstwem utworzenia w końcu 1939 roku w Spale siedziby ważnego niemieckiego ośrodka dowodzenia Ober-Ost. Hitler planując wojnę z sowiecką Rosją polecił budowę umocnionych centrów dowodzenia, z których niemieccy dowódcy bezpiecznie mogliby dowodzić operacjami wojskowymi na wschodzie.

Dowództwo Grupy Armii Środek postanowiono ulokować w Spale. Akcja uzyskała kryptonim „Anlage Mitte” (czyli Obszar Środek). Kolejny ośrodek dowodzenia postanowiono przygotować w Prusach Wschodnich. –późniejsza kwatera główna Hitlera Wolfschanze (Wilczy Szaniec) w miejscowości Gierłoż, gdzie próbowano dokonać nieudanego zamachu na fuhrera. Dwa ośrodki dowodzenia zbudowano również na Podkarpaciu w Strzyżowie i Stępinie.

Miejsca do budowy ufortyfikowanych stanowisk dowodzenia wyznaczono we wsiach Konewka i Jeleń. Siłę roboczą zgromadzono na początku 1940 roku w Tomaszowie i Białobrzegach w obozach dla robotników Organizacji Todta (OT). Około 4500 budowniczych z Niemiec, Austrii i Włoch rozpoczęło zagospodarowanie polany powstałej w wyniku masowego wyrębu lasu w czasie I wojny światowej (drewno z wyrębu trafiało do tartaku we wsi Konewka).

W miejscowości Jeleń położonej ok. 6 km na południe od Spały w pobliżu stacji kolejowej powstały budynki kwater. A tereny dworcowe zamknięto dla ruchu pasażerskiego.

Przy okazji ciekawostka z czasów zaborów. Droga z Jelenia do Spały zwana była Carskim Traktem, bo tędy władcy Rosji dojeżdżali po wyjściu z pociągu do swej rezydencji w Spale.

Do momentu wybuchu wojny z Rosją w czerwcu 1941 roku w Konewce i Jeleniu powstały dwa ogromne kompleksy żelbetowych schronów. Główne obiekty stanowiły potężne schrony kolejowe, w których mogły się pomieścić całe składy pociągów sztabowych. Niemcy posiadali ich kilkanaście i wykorzystywali je jako ruchome ośrodki dowodzenia dla sztabów wojskowych, a także dla najwyższych dostojników III Rzeszy z Hitlerem na czele.

Schron w Konewce ma długość 380 metrów i jest prostą linią, a w Jeleniu ma kształt łuku o nieco mniejszej długości 355 metrów. W pobliżu schronów mieszczących pociągi wybudowano wiele obiektów zaplecza technicznego. Mieściły się w nich agregaty prądotwórcze, kotłownie, wentylatory, studnie, hydrofornie i zbiorniki wody. Obecnie w Konewce można przejść pomiędzy głównym schronem, a niektórymi z tych obiektów podziemnymi korytarzami. Przejście zakończone jest stromymi i ciasnymi schodkami w górę.

Budynki kwater wyposażono w instalacje wodociągowe, kanalizacyjne i odwodnieniowe oraz zbiorniki paliwa do generatorów. Na potrzeby kwatery zajęto również drewnianą willę zbudowaną pod koniec XIX wieku dla carewicza Mikołaja. Wzniesiono też kilka drewnianych baraków. Dziś cały teren porośnięty jest gęstym lasem, więc z góry nie jest praktycznie widoczny.

Schron główny w Konewce był otoczony systemem umocnień ziemnych z gniazdami karabinów maszynowych oraz schronami bojowymi dla oddziałów ochrony kwatery. Teren był ściśle strzeżony i niedostępny dla okolicznych mieszkańców.

Świadkowie mówią o kilku wizytach pociągów specjalnych w Spale i Konewce, co można było zauważyć, po szczególnych środkach bezpieczeństwa wzdłuż trasy przejazdu pociągu, a już na początku 1942 roku rozpoczęto demontaż części urządzeń w Jeleniu i podobno wywieziono dwa pociągi (120 wagonów) sprzętu, wyposażenia i zdemontowanych baraków.

W połowie 1944 roku schrony w Jeleniu i Konewce posłużyły jako magazyny i zakłady remontowe silników lotniczych dla tomaszowskiej filii firmy Daimler-Benz Flugmotorenwerke. Zatrudniano tam wówczas jeńców rosyjskich i robotników przymusowych z Tomaszowa i okolicznych miejscowości. Pod koniec wojny, w związku z bojowym wykorzystaniem lotniska koło Glinnika (ok. 6 km od Konewki) przez Luftwaffe, schron kolejowy wykorzystano, jako skład bomb i amunicji lotniczej.

W styczniu 1945 roku Niemcy opuścili Konewkę minując wcześniej schrony. Obiektu jednak nie wysadzono i pozostało w nim wyposażenie, a wiosną 45 roku saperzy zaczęli rozbrajanie bomb i min. Wszystkie urządzenia zostały wywiezione do odbudowywanych po wojnie fabryk.

Po wojnie początkowo schrony w Konewce i Jeleniu wykorzystywane były, jako magazyny „Centrali Rybnej”, od lat 70-tych schronem w Konewce zarządzało wojsko. W Jeleniu magazyn „Centrali Rybnej” działał do 1990 roku.

Od 2005 roku w Konewce uruchomiono trasę turystyczną do której zwiedzenia Was serdecznie zapraszamy.

Informacje praktyczne:

Zwiedzanie odbywa się w godzinach 10-19- płatność tylko gotówką. Poza sezonem (listopad- grudzień ) czynny tylko w weekendy w godzinach 11-16. W pobliżu znajduje się bezpłatny parking.

Na gorące dni dobre miejsca do schłodzenia, bo temperatura w bunkrach to ok. 12 stopni Celsjusza. Bilet normalny 19 zł, ulgowy 14 zł, a dzieci do lat siedmiu bezpłatnie. Na miejscu jest sklepik z pamiątkami, tematycznymi książkami i mapami.

Trasę ze Spały do Konewki pokazujemy w linku oraz na mapie zamieszczonej poniżej.