marzec 2025

Podlasie to region, w którym mieszały się różne religie. Do dziś znajdziemy tu kościoły, cerkwie i meczety. Różnorodność kultur jest tu chyba największa w Polsce. W kilku miejscowościach mieszkają i zżyli się z lokalną społecznością potomkowie Tatarów. Jednym z takich miejsc są Kruszyniany, gdzie koniecznie należy zobaczyć meczet i mizar i odwiedzić Tatarską Jurtę oraz Regionalne Centrum Kultury Tatarów Polskich.

Kruszyniany to wieś w Polsce położona w powiecie sokólskim, w gminie Krynki w pobliżu rzeki Nietupy. W dniu 12 marca 1679 król Jan III Sobieski chcąc się odwdzięczyć Tatarom za męstwo i uratowanie życia w bitwie pod Parkanami nadał im okoliczne ziemie. W Kruszynianach osiadł pułkownik Samuel Murza Krzeczowski oraz 45 innych rodzin tatarskich Osadzeni tu muzułmanie zwani Lipkami walczyli w kolejnych wojnach z Turcją po stronie Polski. Król zawitał tu kiedyś z wizytą jadąc do Grodna na sejm i odwiedzając swojego wybawcę.

Podczas pierwszej wojny światowej duża część ludności prawosławnej i tatarskiej Kruszynian wyjechała w głąb Rosji, a zaczęła wracać dopiero w 1918 roku po wybuchu rewolucji październikowej. Wiele osób zostało jednak w Rosji.

Po II wojnie światowej wspólnota muzułmańska w Kruszynianach powiększyła się o repatriantów muzułmańskich z terenów Białoruskiej SRR.

Jeszcze w 1980 w Kruszynianach zamieszkiwało 289 osób, z tego 33 wyznania muzułmańskiego. Obecnie mieszka tu jedynie kilkadziesiąt osób i kilka rodzin tatarskich.

Turyści odwiedzają wieś głównie ze względu na najstarszy zachowany do dziś w Polsce meczet tatarski. Oprowadza po nim potomek dawnych Tatarów Dżemil Gembicki opowiadając ciekawie i ze swadą o historii, religii i kulturze polskich Tatarów.

Wnętrze meczetu podzielone jest na dwie części. Kobiety uczestniczą w obrządkach zza firanki, aby nie rozpraszać modlących w drugiej części świątyni mężczyzn. Żeńskie pomieszczenie jest znacznie mniejsze i oddziela je od części męskiej drewniane przepierzenie, w którym na wysokości około 1 m wykonano podłużną szparę, zasłoniętą białą, przejrzystą firanką.

W pobliżu meczetu, wśród drzew, otoczony kamiennym murem znajduje się cmentarz muzułmański zwany mizarem. Poza dawnymi grobami jest tu wiele nowych mogił przypominających groby chrześcijańskie. Te starsze, kamienne nagrobki z arabskimi inskrypcjami i wyrytym półksiężycem mają większy głaz umieszczony przy głowie zmarłego, a twarz (prawa strona, gdyż wierzono, że dusza opuszcza ciało z prawej strony) była skierowana w stronę Mekki – w tym przypadku na południe. Wszystkie groby są zwrócone na wschód, a najstarszy z nich pochodzi z 1704 roku.

W 2015 roku otwarto w Kruszynianach ekspozycję muzealną w Centrum Edukacji i Kultury Muzułmańskiej Tatarów Polskich. Kilka zdjęć wnętrz zamieściliśmy w naszej relacji. Warto tam zajrzeć.

Informacje praktyczne:

Po meczecie w Kruszynianach oprowadza Dżemil Gembicki. W sezonie (maj-wrzesień) można odwiedzić obiekt w godzinach 9:00-19:00, natomiast poza sezonem warto wcześniej umówić się telefonicznie pod numerem 502 543 871.

W Kruszynianach można zanocować u Dżenetty i Mirosława Bogdanowiczów (dostępnych jest 5 pokojów) i skosztować tatarskich potraw w restauracji prowadzonej przez nich. Odwiedzali to miejsce znani goście: Książę Karol, Robert Makłowicz, Adam Małysz, Muniek Staszczyk, Bartek Opania, Maja Ostaszewska, Aleksandra Kwaśniewska, Kora czy Katarzyna Grochola.

Lokalizację opisanych miejsc przedstawiamy w linku oraz na mapie zamieszczonej niżej.

<