czerwiec 2023

Podróżując po Podlasiu w pobliżu białoruskiej granicy trafiliśmy do niewielkiej miejscowości Mostowlany. Przy skrzyżowaniu dwóch szutrówek, w centralnej części wsi, nieopodal położonej na sąsiednim wzgórzu cerkwi św. Apostoła Jana Teologa z 1840 r. stoi niewielki pomnik. Został odsłonięty w 2015 roku, a poświęcony jest Konstantemu Kalinowskiemu, który się tu urodził. Kim był ten niezwykły człowiek, dziś uznawany za bohatera Polski, Litwy i Białorusi?

Konstanty, a właściwie Wincenty Kalinowski urodził się w 1838 roku w nieistniejącym już dziś mostowlańskim folwarku, w którym funkcjonowała założona przez jego ojca fabryka płótna. Ukończył prawo na petersburskim uniwersytecie i zamiast przejąć rodzinny interes został prawnikiem, publicystą i działaczem niepodległościowym. Założył w Grodnie konspiracyjną organizację. Wydawał propagandowe czasopismo w języku białoruskim (skierowane do chłopów)-Mużyckaja Prauda i gazetę w języku polskim zatytułowaną „Sztandar swobody”.

Kalinowski był orędownikiem uniezależnienia się Litwy (rozumianej jako Wielkie Księstwo Litewskie ) od Rosji i powrotu federacji polsko – litewskiej. Był za ochroną języka białoruskiego, opowiadał się za reformami społecznymi, uwłaszczeniem chłopów i parcelacją wielkich majątków ziemskich. Ze względu na swoje poglądy był czczony przez komunistyczne rządy za czasów PRL-u.

W 1863 roku Konstanty Kalinowski stanął na czele powstania styczniowego na Białorusi i Litwie, zostając zwierzchnikiem wszystkich działających tam sił powstańczych. Zdradził go jeden z towarzyszy. Został aresztowany i więziono go w dawnym klasztorze ojców dominikanów w Wilnie. Skazano go na karę śmierci. W oczekiwaniu na wyrok pisał „Listy spod szubienicy” wzywające do kontynuowania oporu i walki o niepodległość. Wyrok śmierci przez rozstrzelanie zamieniono na powieszenie, aby był bardziej hańbiący.

Kalinowski został stracony 22 marca 1864 roku w wieku 26 lat wspólnie z innymi powstańczymi przywódcami ( m.in. z Zygmuntem Sierakowskim). Pochowano ich w anonimowym grobie powstańczym na wileńskiej Górze Zamkowej. Na mogile stanął drewniany krzyż, ale zniszczyli go Niemcy podczas I wojny światowej. Później ponownie go postawiono. Mieszkańcy Wilna nazywali to miejsce Grobem Nieznanego Żołnierza. Niestety po II wojnie już go nie zrekonstruowano.

Dopiero w 2017 roku podczas prac archeologicznych na górze Giedymina zidentyfikowano szczątki ludzkie, jako należące do straconych przywódców powstania styczniowego, w tym do generała Zygmunta Sierakowskiego i Konstantego Kalinowskiego. Dwa lata później zostali uroczyście pochowani na cmentarzu Na Rossie w Wilnie, w obecności prezydenta Polski, Litwy, wicepremiera Białorusi oraz przedstawicieli władz Ukrainy i Łotwy. Uroczystości religijne w katedrze wileńskiej i w Ostrej Bramie odbywały się w trzech językach.

Wincenty Konstanty Kalinowski we wszystkich oficjalnych dokumentach używał pierwszego imienia. Historycy białoruscy chcąc uniknąć wrażenia, że Kalinowski był Polakiem, przemianowali go na Konstantego. Z czasem przekształcili imię „Konstantego” w „Kastusa”, co miało mu nadać bardziej ludowy charakter, odpowiedni dla wizerunku przywódcy powstania chłopskiego.

Walki z 1863-64 roku na Białorusi są nazywane powstaniem Kalinowskiego. Po odzyskaniu przez Białoruś niepodległości Konstanty był kreowany na bohatera narodowego. Podkreślano w jego życiu wątki związane z dążeniem do niezależności Białorusi. Władze Białorusi ustanowiły nawet order Konstantego Kalinowskiego. Łukaszenko miał pozytywny stosunek do Kalinowskiego, ale kiedy w 2006 r. opozycja uznając Kalinowskiego za symbol oporu wobec władzy przemianowała plac Październikowy w Mińsku na „plac Kalinowskiego” oficjalnie zaczęto tępić kult młodego bohatera i zlikwidowano order jego imienia.

Obecnie imię Konstantego Kalinowskiego nosi program stypendialny Rządu RP dla białoruskich studentów wyrzuconych ze studiów po dżinsowej rewolucji.

Podczas obecnej wojny Rosji z Ukrainą białoruscy ochotnicy walczący po stronie Ukrainy utworzyli batalion jego imienia.

Zdjęcie Konstantego Kalinowskiego – źródło https://pl.wikipedia.org

Informacje praktyczne:

Mostowlany to wieś w gminie Gródek zamieszkana w 2021 roku przez 16 mieszkańców! Leży kilkaset metrów od granicy z Białorusią. Dojeżdżamy tu drogami szutrowymi. Biorąc pod uwagę zmiany demograficzne za kilkanaście lat wieś może opustoszeć.
W Mostowlanach znajduje się drewniana prawosławna cerkiew św. Apostoła Jana Teologa. Jest też stary cmentarz prawosławny. Około 7 km stąd znajdują się ruiny kościoła w Jałówce.
Lokalizację przedstawiamy w linku oraz na mapie zamieszczonej niżej.