luty 2024

Jadąc wzdłuż Wisły napotykamy się na kameralną, osadzoną na wysokim wzgórzu miejscowość Nowe. Miasteczko, które już w XIII wieku uzyskało prawa miejskie liczy obecnie jedynie ok. 6 tysięcy mieszkańców. Nazwa być może wywodzi się z tego, że nowy gród został zbudowany na miejscu starego? Zachował się zabytkowy średniowieczny układ rynku, kilka zabytków, a historia miasta jest bardzo ciekawa.

O miejscowości pierwszy raz wspomniano pismem w 1266 roku, jako o miejscu śmierci księcia Świętopełka. Jedenaście lat później Nowe stało się siedzibą kasztelanii, a po kolejnych 5 latach osadzono tu pierwszych franciszkanów.

W okresie rządów czeskich Nowem władał Piotr Święca. Konflikt między rodem Święców, a Łokietkiem zmienił losy Pomorza. Władca do pomocy wezwał Zakon, a ten zajął ziemie dla siebie. Po krwawej obronie upadł również nowski kasztel, a miasto przestało się rozwijać. Dopiero krzyżacka lokacja na prawie chełmińskim z 1350 roku spowodowała wyjście ze stagnacji.

Wszystkie ważne obiekty w drugiej połowie XIV wieku zostały obudowane kamieniem i cegłą. Mieszkańcami była głównie ludność pochodzenia polskiego. Nowe zaś wstąpiło do Związku Pruskiego, w którym jedną z głównych ról sprawował rycerz Jan z Jani.

W 1454 roku Nowe zostało odbite przez Polaków, ale w sierpniu 1458 roku wykorzystując nocne ciemności niemiecka ludność ponownie wpuściła Krzyżaków do miasta. Dopiero po kolejnych siedmiu latach i sześciomiesięcznym oblężeniu Polacy odbili Nowe z ich rąk. Starostą nowskim i dowódcą zamku został Jan Jasieński.

W kolejnym wieku wzdłuż Wisły zaczęli się tu osiedlać holenderscy Mennonici uciekając przed religijnymi prześladowaniami. W czasach „potopu” szwedzkiego miasto, jak wiele innych, zostało zniszczone.

Od 1770 roku rządzili tu Rosjanie, a potem Prusacy. Po I rozbiorze Polski Nowe trafiło do zaboru pruskiego, a do Polski wróciło 25 lutego 1920 roku.

Do dziś w tej niewielkiej miejscowości zachowało się kilka istotnych zabytków, które zachęcają do odwiedzenia. Turystów jednak tu niewielu, ale mieliśmy wrażenie, że też mało się o nich tu dba. Nowa, wybetonowana promenada wzdłuż fragmentów średniowiecznych murów obronnych (zachowało się jeszcze około 550 metrów) z rozległym i wspaniałym widokiem na rozlewającą się w dole leniwą Wisłę kończy się na zamkniętej kracie przy skrzydle zamkowym. Dlaczego brakuje przejścia w tym miejscu w stronę rynku?

Wspomniany wyżej zamek został zbudowany w połowie XIV wieku przez Zakon Krzyżacki na miejscu pomorskiego kasztelu. Od 1465 roku był siedzibą starosty. Nie miał on stałej obsady, a rezydował tu jedynie urzędnik podatkowy z grupą pachołków. W czasie zaborów warownia w znacznej mierze została rozebrana, a jedno z pozostałych skrzydeł zamkowych wykorzystywano, jako ewangelicki zbór. W późniejszych czasach był tu magazyn i remiza.

Od lat siedemdziesiątych XX wieku pozostałości zamku przejął ośrodek kultury. Część pomieszczeń wykorzystano na bibliotekę. Podczas naszej wizyty obiekt był w trakcie remontu, więc może po jego zakończeniu będzie atrakcyjniejszy dla turystów.

Innym ciekawym zabytkiem jest budowany od połowy XIV wieku przez przeszło 100 lat kościół farny pw. św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty. Obok widoczne są pozostałości murów obronnych i jedna z dawnych baszt. Podczas rozbudowy kościoła w początkach XX wieku w trakcie zbijania starych tynków odkryto stare polichromie, których część zachowano do dziś. Freski te ukryto prawdopodobnie pod tynkiem w czasach używania świątyni przez reformatów w latach 1557-1581.

Inny zabytkowy kościół pw. św. Maksymiliana Kolbego ma również długą historię. To dawny kościół franciszkański z kryptą z ok. 1311 roku. Konwent rozwiązano w 1569 roku, a zabudowania niszczały aż do czasu osadzenia tu ojców bernardynów trzydzieści pięć lat później.

W 1844 kościół został protestanckim zborem, a klasztor rozebrano po pożarze pod koniec XIX wieku. Po II wojnie światowej obiekt ponownie służył katolikom, ale później został magazynem. Dopiero od 1979 roku ponownie funkcjonuje, jako świątynia katolicka.

Informacje praktyczne:

Niestety nie znaleźliśmy żadnych informacji, aby po remoncie zamek można było zwiedzać. Wnętrza są wykorzystywane przez lokalne Centrum Kultury „Zamek”. Działa tam też Klub Miłośników Kultury Średniowiecznej. Co jakiś czas organizują imprezy, o których informują na swoich profilach facebookowych. Być może warto wybrać się tu podczas jednej z nich.

Jeśli nie będzie żadnej imprezy to zajrzyjcie do Nowego dla przepięknego widoku na dolinę Wisły ze stromego wzniesienia sąsiadującego z zamkiem.

Lokalizację przedstawiamy w linku oraz na mapie zamieszczonej poniżej.