Sandomierz - miasto na siedmiu wzgórzach

czerwiec 2025

Sandomierz jest nazywany „Małym Rzymem” ze względu na swoje położenie na siedmiu wzgórzach nad Wisłą. To jedno z najpiękniejszych i najbardziej urokliwych miast Polski. Bogata historia, średniowieczna architektura, malownicze krajobrazy oraz literackie i filmowe ślady sprawiają, że Sandomierz przyciąga turystów z całego kraju. W tym artykule przybliżymy ciekawostki związane z miastem, miejsca związane z Wiesławem Myśliwskim, a także najważniejsze zabytki Sandomierza, takie jak katedra, ratusz i zamek.

Sandomierz to miasto o ponad tysiącletniej historii. Jego początki sięgają IX–X wieku, a w średniowieczu było jednym z najważniejszych grodów Polski, obok Krakowa i Wrocławia. Nazwa miasta może pochodzić od połączenia rzeki San z Wisłą („San domierza”) lub od prasłowiańskich sądów pokoju, zwanych „sudami mira”. Inna legenda mówi o rycerzu Sędomirze, który miał założyć osadę.

Ciekawostką archeologiczną są szachy sandomierskie z XI lub XII wieku, znalezione w 1962 roku w pobliżu kościoła św. Jakuba. Wykonane z rogu jelenia, należą do najstarszych w Europie i można je podziwiać w Muzeum Okręgowym w Ratuszu. Innym unikatowym znaleziskiem jest korona podróżna przypisywana Kazimierzowi Wielkiemu, odkryta w 1910 roku, której kopia znajduje się w Ratuszu, a oryginał w skarbcu na Wawelu.

Z miastem związany jest Wiesław Myśliwski, jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy przełomu XX i XXI wieku. Urodzony w pobliskich Dwikozach (ruiny rodzinnego domu znajdziecie na naszych zdjęciach) prozaik w swoich powieściach, takich jak Widnokrąg czy Ucho Igielne, uczynił miasto tłem literackim, oddając jego niepowtarzalny klimat. W 2007 roku Myśliwski otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Sandomierza, a w 2022 roku, z okazji jego 90. urodzin, miasto uczciło pisarza wystawą w Muzeum Zamkowym. Cytaty z jego twórczości zdobią przestrzeń Starego Miasta, np. przy Uchu Igielnym: „Ucho Igielne (…) przepuszczało tylko dwie szczupłe osoby lub jedną tęgą”.

Miejsca związane z Myśliwskim to przede wszystkim Stare Miasto, Rynek, Collegium Gostomianum, Dom Długosza i katedra, które pojawiają się w jego prozie. W "Widnokręgu" kościół św. Jakuba jest tłem dla refleksji bohaterów, a w Uchu Igielnym autor opisuje sandomierskie schody i uliczki, które prowadzą na wzgórza miasta. Spacer śladami Myśliwskiego to podróż przez literacką opowieść o czasie, pamięci i tożsamości, którą warto połączyć z wizytą w kawiarniach, takich jak Cafe Mała, gdzie można poczuć atmosferę opisaną w jego książkach. Tuż przy Bramie Opatowskiej odnajdziecie restaurację „Widnokrąg”, której nazwa nawiązuje do jednego z utworów literata.

Bazylika Katedralna Narodzenia Najświętszej Marii Panny to jeden z najważniejszych zabytków Sandomierza. Wzniesiona w XIV wieku z fundacji Kazimierza Wielkiego jako kościół pokutny po zabójstwie księdza Marcina Baryczki, zachwyca gotycką architekturą i bogatym wnętrzem. W środku znajdują się freski bizantyjsko-ruskie ufundowane przez Władysława Jagiełłę (podobne można zobaczyć w Lublinie w muzeum zamkowym), barokowe ołtarze oraz obrazy, w tym kontrowersyjny XVIII-wieczny obraz Karola de Prevot przedstawiający rzekomy mord rytualny, który zainspirował Zygmunta Miłoszewskiego do napisania "Ziarna prawdy". Na podstawie tej powieści nakręcono film z Robertem Więckiewiczem w roli głównej, a więcej informacji o tej produkcji można przeczytać i zobaczyć wspinając się na wieżę Bramy Opatowskiej.

Katedra jest także miejscem koncertów organowych, a jej dzwonnica z XVIII wieku, stojąca przy ulicy Mariackiej, dodaje uroku okolicy. Zwiedzanie jest bezpłatne, co czyni ją obowiązkowym punktem na mapie Sandomierza.

Ratusz położony w centrum Rynku to ikona Sandomierza. Wybudowany w 1349 roku w stylu gotyckim, w XVI wieku zyskał renesansową attykę, a w XVII wieku dobudowano barokową wieżę z zegarem. Na południowej ścianie znajduje się zegar słoneczny wykonany w 1958 roku przez Tadeusza Przypkowskiego (polecamy Muzeum Zegarów w pobliskim Jędrzejowie) w technice sgraffito. Codziennie o godzinie 12:00 z wieży rozbrzmiewa hejnał sandomierski autorstwa Mikołaja Gomółki.

W Ratuszu mieści się oddział Muzeum Okręgowego, gdzie można zobaczyć m.in. szachy sandomierskie i kopię korony Kazimierza Wielkiego. Podziemia ratusza kryją restaurację Lapidarium, serwującą regionalne specjały, takie jak zalewajka świętokrzyska. Przed budynkiem stoi figura Matki Boskiej z 1776 roku oraz rzeźba „Zakotwiczenie Nieba” z XIX-wieczną kotwicą, symbolizująca nadzieję i związek miasta z Wisłą.

Zamek Królewski, wzniesiony w XIV wieku przez Kazimierza Wielkiego, to kolejny symbol Sandomierza. Po zniszczeniach podczas potopu szwedzkiego w 1656 roku ocalało jedno skrzydło, które odbudowano w stylu barokowym. W XVI wieku Zygmunt I Stary przebudował zamek, nadając mu renesansowy charakter. W czasach zaborów pełnił funkcję więzienia, a od 1986 roku mieści Muzeum Zamkowe, prezentujące zbiory archeologiczne, sztukę sakralną i wystawę poświęconą Jarosławowi Iwaszkiewiczowi.

Zamek położony jest na skarpie z widokiem na Wisłę, a w jego pobliżu znajduje się winnica dominikańska, będąca częścią Sandomierskiego Szlaku Winiarskiego. Do tej pory sądziliśmy, że zagłębie winiarskie w Polsce to okolice Zielonej Góry, ale widać że Sandomierz obecnie mocno pracuje na to, aby to on został stolicą polskiego wina i sera.

Wędrując śladami Myśliwskiego powinniśmy zajrzeć do Furty Dominikańskiej, zwanej Uchem Igielnym. To wąskie przejście w murach miejskich, a przejście przez nie ma przynosić szczęście i zapewnić powrót do Sandomierza. My już myślimy o ponownej wizycie, aby połączyć ją z nocnym zwiedzaniem katedry.

Innym obiektem znanym z kart powieści Myśliwskiego jest kościół św. Jakuba. To jeden z najstarszych kościołów ceglanych w Polsce, z 1226 roku, z surowym wnętrzem i unikatowymi dzwonami z XIV wieku, a pojawia się w „Widnokręgu”.

Kiedy już znurzą was spacery wzdłuż miejskich murów to koniecznie odwiedźcie Wąwóz Królowej Jadwigi. To malowniczy lessowy wąwóz o długości 500 metrów, położony 15 minut spacerem od Rynku. Wąwóz nosi imię królowej Jadwigi, żony Władysława Jagiełły, która według tradycji często spacerowała w tym miejscu podczas swoich wizyt w Sandomierzu w XIV wieku. Legenda głosi, że lubiła tu odpoczywać w cieniu drzew, kontemplując piękno okolicy.

Sandomierz słynie z „przestępczości”  Miasto zyskało popularność dzięki serialowi „Ojciec Mateusz”, w którym Rynek, Ratusz, Kamienica Oleśnickich i Ucho Igielne służą jako tło dla przygód księdza-detektywa. Na Rynku znajduje się muzeum „Świat Ojca Mateusza” z figurami woskowymi bohaterów serialu.

Sandomierz to idealne miejsce na weekendowy wypad, który zachwyci miłośników historii, literatury i pięknych krajobrazów. Czy już planujesz swoją wizytę w Małym Rzymie?

Informacje praktyczne:

Wejście do Bazyliki Katedralnej w Sandomierzu jest bezpłatne, ale warto zapłacić za audio przewodnik (13 zł) i z jego pomocą zwiedzić obiekt (ok. 40 minut). Bazylika jest otwarta dla turystów od poniedziałku do soboty w godzinach 10:00-17:00, a w niedzielę od 13:00 do 17:00, z wyłączeniem czasu nabożeństw.

Z Bulwaru Józefa Piłsudskiego pod zamkiem można wyruszyć w rejs po Wiśle, podziwiając panoramę miasta i Góry Pieprzowe. Bilety 35 zł normalny i 30 zł ulgowy.

W Sandomierzu znajduje się podziemna trasa turystyczna. To liczący 470 metrów labirynt piwnic i korytarzy pod Starym Miastem. Wejście znajduje się w Kamienicy Oleśnickich przy Rynku. Bilet ulgowy kosztuje 17 zł, a normalny 22 zł.

Brama Opatowska to jedyna zachowana brama miejska z XIV wieku, ufundowana przez Kazimierza Wielkiego. Z jej tarasu widokowego rozpościera się panorama Starego Miasta i Wisły. Bilet wstępu kosztuje 15 zł (ulgowy 12 zł).

Gdzie zjeść? Polecamy Cafe Mała (ul. Sokolnickiego 3) na naleśniki i kawę, Lapidarium pod Ratuszem (Rynek 1) na regionalne dania oraz Bistro Podwale (ul. Podwale Dolne 8A) dla bardziej wyrafinowanych smaków.

W Muzeum Okręgowym w Zamku Królewskim można zobaczyć ekspozycję poświęconą Iwaszkiewiczowi, warto odwiedzić muzeum przy ul. Zamkowej 12. Bilet normalny kosztuje 18 zł, ulgowy 15 zł. Muzeum jest otwarte od wtorku do niedzieli w godzinach 10:00–17:00. Zwiedzanie z przewodnikiem: Niektórzy przewodnicy po Sandomierzu, zwłaszcza ci specjalizujący się w literackich trasach, wspominają Iwaszkiewicza w kontekście Zamku i Starego Miasta (mieszkał w domu przy ul. Katedralnej 5).

Wąwóz znajduje się przy ul. Staromiejskiej, w pobliżu kościoła św. Pawła. Wejście jest bezpłatne, a ścieżka dostępna przez cały rok, choć po deszczach może być błotnista – warto założyć wygodne obuwie. Przejście wąwozu zajmuje ok. 15–20 minut.

W pobliskich Dwikozach można zobaczyć ruiny domu Wiesława Myśliwskiego. Miejsce oznaczone na mapach Google, ale bez jakiejkolwiek tabliczki informacyjnej przy obiekcie. Nad miejscowością góruje kościół pw św. Andrzeja Boboli. Warto się wspiąć po schodach, aby zobaczyć rozległą panoramę okolic.

Lokalizację obiektów pokazujemy w linku oraz na mapie zamieszczonej niżej.