Sanok – ikony i Beksiński

grudzień 2023

Kiedyś Sanok kojarzył się głównie z fabryką autobusów, ale niestety spółka Autosan w 2013 roku ogłosiła upadłość. Po wielu bezskutecznych przetargach syndyk sprzedał ją „z wolnej ręki” spółce z Polskiej Grupy Zbrojeniowej – Hucie Stalowa Wola. Nas jednak zawsze bardziej interesują zabytki i atrakcje turystyczne miasta.

Sanocki zamek z pewnością rozkwitł w ostatnich latach. W odremontowanym budynku znajduje się muzeum ikon oraz największa na świecie kolekcja dzieł Zdzisława Beksińskiego – dawnego mieszkańca miasta. Zgromadzono tu około 600 prac artysty.

Poza obrazami, których kilkanaście przedstawiamy na zdjęciach, można tam zobaczyć wiele fotografii związanych z malarzem oraz wiernie odtworzoną warszawską pracownią Beksińskiego. W muzeum znajduje się także sala poświęcona synowi artysty, Tomaszowi, znanemu dziennikarzowi radiowej Trójki, który zginął śmiercią samobójczą.

Zdzisław Beksiński urodził się w Sanoku w 1929 roku, a zmarł w 2005 roku w Warszawie, mając 76 lat. Był malarzem, fotografem, rysownikiem i grafikiem. W Sanoku kończył gimnazjum i liceum, później studiował na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej. Po skończeniu studiów w 1952 roku ze względu na nakaz pracy musiał pozostać w Krakowie, a potem przenieść się do Rzeszowa. Trzy lata później wrócił do Sanoka. Od 1951 roku był żonaty z Zofią Heleną z d. Stankiewicz. W 1958 roku urodził się im syn Tomasz.

W 1960 roku pokazane przy okazji kongresu Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Sztuki AICA prace Beksińskiego zainteresowały ówczesnego prezesa AICA i zarazem dyrektora Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku, który zaproponował Beksińskiemu półroczne stypendium w USA, ale artysta pozostał w Sanoku.

Prace stały się znane szerszej publiczności dzięki wystawie urządzonej w 1964 roku w Starej Pomarańczarni w Warszawie. Sukces artystyczny poprawił sytuację materialną, pozwalając Beksińskiemu żyć wyłącznie z malarstwa. Jego obrazy osiągały coraz wyższe ceny. W związku z planowanym wyburzeniem rodzinnego domu artysty Beksiński decyduje się na wyjazd do Warszawy i w 1976 roku wprowadza się do bloku na Ursynowie.

Ekspozycja dzieł Beksińskiego na sanockim zamku ukazuje przekrój całej twórczości artysty. W dużej mierze to sam autor wybierał prace ze swojego dorobku, które zostały tu zaprezentowane.

21 lutego 2005 roku Zdzisław Beksiński został brutalnie zamordowany w swoim warszawskim mieszkaniu. Zgodnie z zapisem testamentowym artysty Muzeum Historyczne w Sanoku stało się jego jedynym ​ spadkobiercą, przejmując kilka tysięcy prac, w tym fotografie, rysunki, grafiki i obrazy.

Poza dziełami Beksińskiego znajdziemy w zamku około 1200 eksponatów sztuki sakralnej. Zebrane z całego regionu ikony, przedmioty liturgiczne, krucyfiksy, rzeźby czy kamienna chrzcielnica z XV wieku są prezentowane w porządku chronologicznym od najstarszych (XV–XVI wiek) do najnowszych (XX wiek).

Budynek zamku w Sanoku sięga swoją historią średniowiecza. Położony jest na wzgórzu o wysokości 317 m n.p.m. U jego podnóża przepływa Potok Płowiecki. W czasach Kazimierza Wielkiego stała tu jeszcze drewniana warownia, a król gościł tu trzy razy. Inny władca, Władysław Jagiełło, siedem lat po bitwie pod Grunwaldem poślubił księżniczkę Elżbietę Granowską, a na miejsce uczty weselnej wybrał sanocki zamek. Od tego czasu zamek w Sanoku był zarządzany i zamieszkiwany przez wiele polskich królowych. Królowa Zofia mieszkała tu do swojej śmierci w 1461 roku, a Bona Sforza (mimo, że nigdy tu nie była) przebudowała go w stylu renesansowym. W latach 1555–1556 zamek był siedzibą królowej Izabeli Jagiellonki po jej ucieczce z Węgier.

W późniejszym okresie zamek był siedzibą urzędów, starostwa oraz sądów. Podczas wojny napoleońskiej w 1809 roku dzielnie bronił zamku Franciszek Ksawery Krasicki, który fortelem zwyciężył oddziały austriackie. W 1908 roku wmurowano tablicę upamiętniającą wizytę cesarza Franciszka Józefa I. W 1915 roku, po zajęciu przez Rosjan, rozebrane zostało południowe skrzydło zamku. Od tamtej pory aż do 2010 roku pozostał w takim kształcie.

W czasie II wojny światowej zamek został splądrowany, a później w okresie okupacji urządzono w nim Muzeum Łemkowszczyzny. Do czasu napaści Niemiec na ZSRR zamek znajdował się naprzeciwko Linii Mołotowa, a Niemcy tuż pod placem zamkowym wybudowali betonowy bunkier.

W 1944 roku rozgrabiono zamek z pozostałych dóbr i wywieziono je na zachód. Niektóre zostały odnalezione później w okolicach Legnicy. Po wojnie urządzono tu szpital wojskowy, a potem rusznikarnię. Po 1946 roku budynek służył funkcjom muzealnym.

Będąc w Sanoku, koniecznie powinno się odwiedzić skansen. Uroczo położony tuż przy Sanie, ok. 2 km od zamku skupia zabytki przeniesione tu z wielu bieszczadzkich i beskidzkich osad. Odnajdziemy tu budowle łemkowskie, bojkowskie i z terenu Pogórza. Trudno nam będzie zwiedzić Muzeum Budownictwa Ludowego tego samego dnia, co zamek, ponieważ jest ono położone na znacznym obszarze, a zwiedzanie ekspozycji wymaga wiele czasu. Jeśli przez Sanok jedziemy w Bieszczady, to proponujemy podzielić wizytę w tym mieście na dwie tury i zajrzeć tu jeszcze raz podczas powrotu.

Informacje praktyczne:

Muzeum zamkowe otwarte jest w sezonie w godzinach 9.00–17.00 od wtorku do niedzieli, a w poniedziałki w godzinach 8.00–12.00. Od listopada do marca muzeum jest czynne krócej: czwartek– niedziela w godzinach 9.00–15.00. Bilet normalny kosztuje 25 zł, a ulgowy 16 zł.

Muzeum Budownictwa Ludowego jest czynne od wtorku do niedzieli 9-14, a w poniedziałki wstęp wolny w godzinach 8-12. Bilet niezależnie od wieku kosztuje 17 zł.

Lokalizację obiektów przedstawiamy w linku oraz na mapie zamieszczonej niżej.