sierpień 2025

Klasztor na Świętym Krzyżu, położony na Łysej Górze (595 m n.p.m.), to jedno z najważniejszych miejsc sakralnych i turystycznych w Polsce. Uznawany za najstarsze sanktuarium w kraju, przyciąga rocznie ponad 300 tysięcy pielgrzymów i turystów, oferując nie tylko duchowe przeżycia, ale także fascynującą historię, unikalne atrakcje i piękne krajobrazy Gór Świętokrzyskich.

Święty Krzyż, zwany także Łysą Górą lub Łyścem, od wieków był miejscem kultu. W czasach pogańskich na szczycie góry znajdowało się sanktuarium, gdzie czczono słowiańskie bóstwa, a według legend odbywały się tam sabaty czarownic. O tym, że Łysa Góra była miejscem kultu pogańskiego świadczą pozostałości kamiennego wału kultowego z VIII wieku.

Chrześcijańska historia tego miejsca zaczyna się na przełomie X i XI wieku. Tradycja przypisuje fundację klasztoru Bolesławowi Chrobremu w 1006 roku, choć niektórzy historycy wskazują na Bolesława Krzywoustego i okres między 1102 a 1138 rokiem jako bardziej prawdopodobny czas powstania opactwa benedyktynów.

W XIV wieku klasztor zyskał ogromne znaczenie dzięki przekazaniu przez Władysława Łokietka relikwii Drzewa Krzyża Świętego. Podobno św. Emeryk, węgierski królewicz polując w Górach Świętokrzyskich, ufundował klasztor i przekazał relikwie. Wg innej legendy pokutnik Emeryk za pychę został zamieniony w kamienny posąg przy Drodze Królewskiej. Posąg ten przesuwa się co roku o ziarnko piasku, a gdy dotrze do klasztoru, ma nastąpić koniec świata. Przy parkingu (płatnym) znajduje się kamienna figura tuż przy ścieżce wiodącej w stronę klasztoru.

Najważniejszym miejscem jest Kaplica Oleśnickich, gdzie przechowywane są relikwie Krzyża Świętego. Kaplica, ufundowana w XVII wieku, zachwyca barokowymi freskami i marmurowym portalem. Relikwie Świętego Krzyża uczyniły świątynię narodowym sanktuarium, które odwiedzały koronowane głowy, m.in. Władysław Jagiełło (siedmiokrotnie), Kazimierz Jagiellończyk, Zygmunt Stary czy Zygmunt August. Uważa się, że relikwie pochodzą z krzyża, na którym ukrzyżowano Jezusa. Wierzono, że nie można ich zniszczyć – nie tonęły w wodzie ani nie płonęły.

W kryptach klasztoru znajduje się przeszklona trumna z domniemanymi szczątkami księcia Jeremiego Wiśniowieckiego, ubranymi w strój szlachecki z filmu „Ogniem i mieczem”. Tożsamość mumii nie została jednak jednoznacznie potwierdzona. Lokalny przewodnik, którego książkę dotyczącą losów księcia kupiliśmy na miejscu uważa, że celowo wzbudza się wątpliwości i nie dokonuje testów dna z innym przedstawicielem rodu Wiśniowieckich, aby mieć pewność co do wiarygodności szczątków Jeremiego.

Burzliwa historia klasztoru obejmuje liczne najazdy, m.in. Tatarów (1260) i Litwinów (1370), którzy próbowali zrabować relikwie, ale według legendy cudowne moce Drzewa Krzyża Świętego uniemożliwiły jego wywóz z Polski. W 1777 roku wielki pożar zniszczył klasztor, a obecna bryła w stylu barokowo-klasycystycznym pochodzi z przełomu XVIII i XIX wieku. W XIX wieku klasztor służył jako więzienie, a podczas II wojny światowej Niemcy utworzyli tu obóz zagłady dla jeńców radzieckich, w którym zginęło około 6-8 tysięcy osób.

W 2006 roku, z okazji tysiąclecia klasztoru, zasadzono dąb wyhodowany z żołędzi dębu „Chrobry”, poświęconego przez Jana Pawła II.

Warto wspiąć się na wieżę widokową. Odbudowana w 2014 roku po zniszczeniach z I wojny światowej, oferuje zapierającą dech w piersiach panoramę Gór Świętokrzyskich, a przy dobrej pogodzie nawet Tatr. Taras widokowy znajduje się na wysokości 35 metrów.

Od 1936 roku klasztorem opiekują się Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej, a w 2013 roku sanktuarium podniesiono do rangi bazyliki mniejszej. Znajduje się tu również Muzeum Misyjne prezentujące pamiątki z misji oblatów w Afryce, Azji i Ameryce, a także historię klasztoru i zdjęcia jego wojennych zniszczeń.

Na Świętym Krzyżu stoi najwyższa wolnostojąca wieża telewizyjna w Polsce, mająca 157 metrów wysokości.

Klasztor na Świętym Krzyżu to miejsce, które łączy w sobie duchowość, historię i piękno natury. Jego tysiącletnia historia, związana z relikwiami Krzyża Świętego, przyciąga pielgrzymów, a malownicze szlaki, gołoborza i wieża widokowa zachwycają turystów. To idealny cel zarówno dla osób szukających refleksji, jak i tych, którzy chcą odkrywać uroki Gór Świętokrzyskich. Niezależnie od tego, czy wybierzesz łatwą trasę z Huty Szklanej, czy wymagającą Drogę Królewską, wizyta na Świętym Krzyżu pozostawi niezapomniane wspomnienia.

Informacje praktyczne:

Na szczyt najłatwiej można dotrzeć szlakiem z Huty Szklanej. To 2-kilometrowa trasa asfaltowa, idealna dla rodzin z dziećmi (ok. 40 minut). Alternatywnie można wybrać niebieski szlak ścieżki przyrodniczej (2,2 km, ok. 45 minut).

Niebieskim Szlakiem o długości 2 km można wejść z Nowej Słupi (Droga Królewska). Droga jest bardziej wymagająca, z kamieniami i stromymi odcinkami, ale wzbogacona o stacje Drogi Krzyżowej (ok. 1 godzina).

Wjazd samochodem jest możliwy w niedziele i święta w godzinach 7:00–11:00 (zjazd do 14:00) dla uczestników mszy, bez opłaty za wstęp. Alternatywnie dostępne są meleksy z Huty Szklanej (10 zł/os.).

Wejście do Świętokrzyskiego Parku Narodowego kosztuje 10 zł (bilet ulgowy 5 zł), wstęp do Muzeum Przyrodniczego na Świętym Krzyżu kosztuje 13 zł (normalny) i 7 zł (ulgowy bilet).

Parkingi są płatne: w Hucie Szklanej nie byliśmy ostatnio, a w Nowej Słupi (10 zł za dzień).

Klasztor jest otwarty codziennie od 9:00 do 17:00 (w sezonie letnim do 20:00). Zwiedzanie z przewodnikiem wymaga rezerwacji telefonicznej (+48 41 317 70 21). Zwiedzanie jest bezpłatne. Bilety są potrzebne, aby wejść na wieżę widokową i do krypt (otwarte w godz.: 9:00–17:00).

. Na terenie klasztoru obowiązuje zakaz palenia, wprowadzania zwierząt, fotografowania oraz zwiedzania podczas mszy. Należy zachować odpowiedni strój (bez plażowych ubrań czy krótkich sukienek).

Na terenie klasztoru działa kawiarnia i jadłodajnia oferująca lokalne potrawy oraz grzane wino z ziołami hodowanymi przez oblatów. Jest możliwość przejażdżki bryczką do Świętej Katarzyny.

Tuż przy szlaku w stronę Huty Szklanej jest platforma widokowa (wstęp dodatkowo płatny)z której roztacza się widok na skalne rumowisko na Łysej Górze. To unikalny element krajobrazu Gór Świętokrzyskich, objęty ochroną rezerwatu przyrody.

W Hucie Szklanej w pobliżu klasztoru znajduje się rekonstrukcja średniowiecznej osady, będąca dodatkową atrakcją dla rodzin i miłośników historii.

Lokalizację obiektów pokazujemy w linku oraz na mapie zamieszczonej niżej.