Wierzchosławice – kolebka ruchu ludowego i perła Małopolski

lipiec 2025

Wierzchosławice to malownicza wieś i miejsce o bogatej historii i niezwykłym znaczeniu dla polskiej kultury oraz ruchu ludowego. Znana jest przede wszystkim jako rodzinna miejscowość Wincentego Witosa, trzykrotnego premiera II Rzeczypospolitej. Wierzchosławice przyciągają turystów zainteresowanych historią, architekturą drewnianą oraz pięknem okolicznej przyrody.

Wincenty Witos (1874–1945) to jedna z najważniejszych postaci w historii Polski, lider ruchu ludowego i trzykrotny premier Rzeczypospolitej (1920–1921, 1923, 1926). Urodził się 21 stycznia 1874 roku w przysiółku Dwudniaki w Wierzchosławicach, w ubogiej rodzinie chłopskiej. Jego życie było symbolem drogi „od pługa do parlamentu”. Pomimo skromnych początków – edukację zakończył na dwuklasowej szkole ludowej, a dalszą wiedzę zdobywał jako samouk – Witos stał się wybitnym politykiem i orędownikiem praw chłopów.

Witos przez ponad 20 lat (1908–1931) pełnił funkcję wójta Wierzchosławic, przyczyniając się do rozwoju wsi. Z jego inicjatywy powstały m.in. Kółko Rolnicze, straż pożarna, młyn parowy oraz kanał melioracyjny „Ulga”, który poprawił warunki rolnicze. Jego działalność polityczna, w tym przewodzenie Polskiemu Stronnictwu Ludowemu „Piast” oraz współtworzenie Centrolewu, uczyniły Wierzchosławice symbolem ruchu ludowego w Polsce. Witos, mimo prześladowań, więzienia i emigracji w okresie międzywojennym, pozostał wierny swojej wsi, gdzie został pochowany w 1945 roku.

Witos zmarł 31 października 1945 roku w szpitalu w Krakowie. Chłopi chcieli pochować Witosa na Wawelu, jednak arcybiskup Sapieha nie wyraził zgody, tłumacząc to względami obiektywnymi. Wolą Witosa było by spocząć „wśród tych, z których wyszedł”. Dlatego 3 listopada ze stolicy Małopolski w stronę Wierzchosławic ruszył kondukt pogrzebowy. Marsz trwał do 6 listopada 1945 roku. Tłumy ludzi przeszły pieszo około 90 kilometrów towarzysząc trumnie. Eskortę stanowili chłopi w sukmanach z kosami na sztorc i działacze ludowi niosący zielone sztandary PSL. Kondukt zatrzymywał się po drodze w kilku miejscowościach (Bieżanów, Wieliczka, Bochnia, Brzesko i Wojnicz), gdzie żegnali ludowego przywódcę mieszkańcy, a dzieci szkolne czciły jego pamięć sypiąc kwiaty pod wóz pogrzebowy. Pierwszą noc trumna spędziła w kościele parafialnym w Wieliczce, ustawiona na katafalku przed głównym ołtarzem. Szacuje się, że w pogrzebie wzięło udział ponad 100 tysięcy osób.

Wincenty Witos został pochowany na cmentarzu parafialnym w rodzinnej kaplicy grobowej. Przemówienia wygłosili m.in. premier Edward Osóbka-Morawski i wiceprezes Krajowej Rady Narodowej Stanisław Grabski. Pomimo prób politycznego zawłaszczenia przez władze komunistyczne, pogrzeb stał się wyrazem hołdu dla „chłopskiego premiera” i ostatnią wielką manifestacją ruchu ludowego. Komuniści przedstawiali go jako zwolennika sojuszu z ZSRR, mimo że Witos nigdy tego nie popierał i odmówił współpracy z Krajową Radą Narodową. Brak obecności Stanisława Mikołajczyka, następcy Witosa w PSL, podkreślał napięcia polityczne.

Przejście konduktu zostało uwiecznione w materiałach Polskiej Kroniki Filmowej, a zdjęcia z Brzeska, wykonane przez Zbigniewa Przybylskiego, zachowały się w archiwach.

Każdego roku, w rocznicę śmierci Witosa (31 października), odbywają się Zaduszki Witosowe – uroczyste obchody z mszą świętą, składaniem kwiatów na grobie Witosa oraz wydarzeniami kulturalnymi w Centrum Kultury Wsi Polskiej. W 2024 roku obchodzono 150. rocznicę jego urodzin, co uświetniono m.in. mszą, pochodem na cmentarz i odsłonięciem pamiątkowej tablicy.

Wierzchosławice to miejsce, które łączy historię, kulturę i piękno przyrody. Muzeum Wincentego Witosa to serce wsi i obowiązkowy punkt dla każdego turysty. Muzeum składa się z dwóch części: Starej Zagrody (dom rodzinny Witosa z 1814 roku w przysiółku Dwudniaki) - drewnianego domu z glinianymi ścianami i strzechą (niestety my obejrzeliśmy ten obiekt tylko z zewnątrz) oraz Nowej Zagrody (gospodarstwa zbudowane przez Witosa w latach 1905–1913).

Nowa Zagroda to zespół pięciu drewnianych budynków, w tym dom mieszkalny z autentycznym gabinetem Witosa, kuchnią z piecem chlebowym, pokojem jego córki Julii oraz izbą pani domu. W stodole znajdują się narzędzia rolnicze, a w spichlerzu kolekcja sztandarów ruchu ludowego, w tym sztandar PSL „Piast” z 1928 roku.

W klasycystyczno-barokowym miejscowym kościele z lat 1811–1818, ufundowanym przez Eustachego Sanguszkę ochrzczono Wincentego Witosa, a dziś odbywają się msze podczas Zaduszek Witosowych.

Na cmentarzu parafialnym znajduje się kaplica grobowa Witosów. Witos chciał być pochowany w rodzinnych Wierzchosławickach. Jego przyjaciel i współpracownik Stanisław Mierzwa postanowił wyróżnić znanego ludowca i w porozumieniu z rodziną wybudował kaplicę grobową na lokalnym cmentarzu. Obecnie spoczywa w niej poza Wincentym Witosem i jego najbliższą rodziną również Stanisław Mierzwa.

Obok znajduje się cmentarz wojenny nr 215 z I wojny światowej, gdzie pochowano 132 żołnierzy armii austriacko-węgierskiej, niemieckiej i rosyjskiej.

W 1924 roku ze składek chłopskich wybudowano Dom Ludowy im. Wincentego Witosa. Pełniłł funkcję siedziby wójta i miejsca zebrań wiejskich. Obecnie jest miejscem wydarzeń kulturalnych.

W pobliżu znajdują się stawy hodowlane ze słynnym karpiem wierzchosławickim. Co roku odbywa się tu Święto Karpia Wierzchosławickiego - popularna impreza kulinarna w regionie.

W 1925 roku w Wierzchosławicach odbyły się dożynki z udziałem Władysława Reymonta, laureata Nagrody Nobla, co podkreślało rangę wsi jako centrum kultury chłopskiej.

Wierzchosławice to miejsce, gdzie historia spotyka się z tradycją, a spokojna wiejska atmosfera łączy się z bogactwem dziedzictwa kulturowego. Dzięki muzeum poświęconemu Wincentemu Witosowi, pięknym krajobrazom Lasów Radłowskich i lokalnym wydarzeniom, wieś przyciąga zarówno miłośników historii, jak i osoby szukające relaksu na łonie natury.

Informacje praktyczne:

Muzeum Wincentego Witosa - adres: Wierzchosławice 698, 33-122 Wierzchosławice jest otwarte w godzinach 8:30-15:00 od wtorku do piątku, a w weekendy 10:00-15:00.W poniedziałki jest nieczynne. Ostatnie wejście na 30 minut przed zamknięciem. Bilety normalne kosztują 12 zł, a ulgowe 9 zł. W pobliżu jest niewielka zatoka przy której można zaparkować samochód.

Restauracja w Centrum Kultury Wsi Polskiej serwuje dania kuchni polskiej, w tym regionalne specjały, takie jak potrawy z karpia wierzchosławickiego.

Lokalizację obiektów przedstawiamy w linku oraz na mapie zamieszczonej niżej.